Οπιοειδή: από τη θεραπεία του πόνου στον εθισμό

Τι είναι τα οπιοειδή και ποιες οι δράσεις τους;

Τα οπιοειδή είναι μια μεγάλη κατηγορία φαρμάκων που σχετίζονται στη δομή με τα φυσικά αλκαλοειδή του οπίου. Αυτά προέρχονται από τη ρητίνη της παπαρούνας Papaver somniferum, γνωστή και ως παπαρούνα του οπίου.

Αυτές οι ουσίες δρουν στον εγκέφαλο και έχουν κυρίως αναλγητική δράση. Ωστόσο, το χαρακτηριστικό γνώρισμα της αναλγησίας που προκαλείται από τα οπιοειδή, είναι η απώλεια της αίσθησης του πόνου. Τα οπιοειδή ούτε μειώνουν ούτε θεραπεύουν την αιτία του επώδυνου ερεθίσματος, αλλά περιορίζουν την αντίληψή του.

Εκτός από τον έλεγχο του πόνου, τα οπιοειδή είναι γνωστά και για τις ευφορικές τους επιδράσεις στον άνθρωπο. Συγχρόνως, έχουν και άμεσες καρδιαγγειακές επιδράσεις, μειώνοντας την αρτηριακή πίεση και το καρδιακό έργο και προκαλώντας αγγειοδιαστολή.

Με τη λήψη των οπιοειδών βέβαια, σημειώνονται και πολλαπλές παρενέργειες, όπως αναπνευστική καταστολή, μειωμένη γαστρεντερική κινητικότητα, καταστολή, ναυτία, έμετος, και δυσκοιλιότητα.

Σύντομη ιστορική αναδρομή

Η χρήση του οπίου αναφέρεται για πρώτη φορά στη Μεσοποταμία περίπου το 3400 πΧ. Το όπιο ήταν διαδεδομένο στις κοινότητες της αρχαιότητας ως επικουρικό του ύπνου. Αργότερα, μέσω του Δρόμου του Μεταξιού, το όπιο εξαπλώθηκε στην Ασία, όπου άρχισαν να διαπιστώνονται τα προβλήματα εθισμού που προκαλεί.

Το 1803, απομονώθηκε από το όπιο το βασικό οπιοειδές, η μορφίνη. Από τότε, περί το 1860, τα οπιοειδή επιλέγονταν στις ΗΠΑ για τη θεραπεία του πόνου τραυματισμένων στρατιωτών. Πολλοί εκ των θεραπευόμενων ωστόσο ανέπτυξαν εξάρτηση.

Το 1898 εισήχθη στην αγορά η ηρωίνη ως ένα λιγότερο εθιστικό υποκατάστατο της μορφίνης και ως αντιβηχικό. Έκτοτε, εκτοξεύτηκε ο εθισμός στην ηρωίνη στη δυτική Ευρώπη και στις ΗΠΑ. Μετά τη διαπίστωση αυτών των συνεπειών, τέθηκαν κρατικοί περιορισμοί για τα οπιοειδή.

Παρόλο που έχουν γίνει προσπάθειες για ανάπτυξη μη εθιστικών οπιοειδών για θεραπευτικούς σκοπούς, στις μέρες μας η παράνομη χρήση οπιοειδών μεσουρανεί. Από τον Οκτώβριο του 2017, οι ΗΠΑ και άλλες χώρες ανακήρυξαν την κατάχρηση οπιοειδών ως κρίση δημόσιας υγείας και λαμβάνουν μέτρα για την καταπολέμησή της.

 

Μηχανισμός δράσης των οπιοειδών

Τα οπιοειδή δρουν στους μεμβρανικούς υποδοχείς οπιοειδών που διακρίνονται σε:

  • μ [mu]
  • κ [kappa]
  • δ [delta]

Αυτοί οι υποδοχείς βρίσκονται κυρίως στο κεντρικό νευρικό σύστημα, τον εγκέφαλο και τη σπονδυλική στήλη, αλλά απαντώνται και σε άλλα κύτταρα της περιφέρειας. Όταν τα οπιοειδή προσδένονται στους υποδοχείς αυτούς, δημιουργείται μία σειρά από ενδοκυτταρικά σήματα που τελικά οδηγεί σε μειωμένη κυτταρική διεγερσιμότητα και αναστολή του πόνου.

Οι φυσικοί συνδέτες για τους υποδοχείς οπιούχων είναι τα λεγόμενα ενδογενή οπιοειδή πεπτίδια, όπως οι εγκεφαλίνες, οι ενδορφίνες και οι ενδομορφίνες. Εντούτοις, τα οπιοειδή προσδένονται στους υποδοχείς ισχυρότερα και για περισσότερο χρόνο από τα ενδογενή μόρια. Για το λόγο αυτό, τα οπιοειδή είναι πολύ πιο αποτελεσματικά στη διαχείριση του πόνου από τα ενδογενή οπιοειδή και είναι εξαιρετικά παυσίπονα.

Επιπλέον, με τη σύνδεση εξωγενούς οπιοειδούς σε υποδοχέα, απελευθερώνεται και ντοπαμίνη. Γνωστή και ως ο νευροδιαβιβαστής της ανταμοιβής και των κινήτρων, είναι πιθανό να είναι η κύρια υπεύθυνη για τις ευφορικές επιδράσεις των ουσιών αυτών.

Εξάρτηση στα οπιοειδή

Ο εθισμός στα οπιοειδή ή η «Διαταραχή χρήσης οπιοειδών» είναι μία κατάσταση που ενώ αρχικά φαίνεται ευχάριστη, στην πορεία γίνεται νοσηρή. Τα θετικά συναισθήματα, η χαλάρωση και ευεξία που προκαλούν τα οπιοειδή, ωθούν το άτομο σε αλλεπάλληλη χρήση.

Με την πάροδο του χρόνου, το σώμα των χρηστών προσαρμόζεται στην παρουσία των οπιοειδών και αρχίζει να αναπτύσσει ανοχή στη δράση τους. Προκειμένου λοιπόν να καταφέρει κάποιος να αισθανθεί πάλι την ίδια ευφορία, αυξάνει τις δόσεις του ναρκωτικού και οδηγείται σε σωματική εξάρτηση και εθισμό. Μερικά σημάδια εθισμού στα οπιοειδή είναι η απώλεια βάρους, η υπνηλία, η απομόνωση από την οικογένεια ή τους φίλους, η ναυτία, η σύγχυση, η μείωση του ρυθμού αναπνοής και άλλα.

Ωστόσο, αυξάνοντας τις δόσεις, εντείνονται όλες οι αρνητικές επιδράσεις των οπιοειδών. Ο οργανισμός του χρήστη προσαρμόζεται στη νέα κατάσταση και πλέον δεν μπορεί να λειτουργήσει φυσιολογικά χωρίς να λαμβάνει τα οπιοειδή. Η νέα ισορροπία είναι το νέο φυσιολογικό καθεστώς στο σώμα ενός χρήστη.

Με την απότομη διακοπή των οπιοειδών, διαταράσσεται το σύστημα που καθιερώθηκε με την χρήση και επέρχονται πολλά σοβαρά προβλήματα. Το φαινόμενο αυτό αποτελεί το λεγόμενο σύνδρομο στέρησης. Περιλαμβάνει μεταξύ άλλων εφίδρωση, μυαλγίες, στομαχικό πόνο, πυρετό και έμετο. Συνεπώς, είναι εξαιρετικά δύσκολο για κάποιον με εθισμό να διαχειριστεί αυτά τα συμπτώματα. Οι χρήστες πολλές φορές δεν λαμβάνουν οπιοειδή για την ευφορία, αλλά για να αποφύγουν τη νοσηρότητα του συνδρόμου στέρησης.

Φαρμακευτική αγωγή

Ο εθισμός στα οπιοειδή δεν είναι αδιέξοδο. Υπάρχουν λύσεις και πρωτόκολλα που βοηθούν τους χρήστες να διακόψουν τα οπιοειδή αποτελεσματικά και με ασφάλεια. Τα προγράμματα μάλιστα, πολύ συχνά περιλαμβάνουν και φαρμακευτική αγωγή.

  • Η μεθαδόνη παρέχεται πάντα σε κλινικό και ελεγχόμενο περιβάλλον σε αυστηρά καθορισμένο χρονικό πλαίσιο. Βοηθά στον αποκλεισμό των επιδράσεων των οπιοειδών και στη μείωση της επιθυμίας.
  • Το φάρμακο βουπρενορφίνη έχει παρόμοια δράση με τη μεθαδόνη. Είναι συνταγογραφούμενη και συνήθως αποτελεί μια ημερήσια δόση που τοποθετείται κάτω από τη γλώσσα. Εναλλακτικά, χορηγείται ενέσιμα μία φορά το μήνα ή με λεπτούς υποδερμικούς σωλήνες κάθε έξι μήνες.

Η μεθαδόνη και η βουπρενορφίνη ενεργοποιούν μεν τους υποδοχείς οπιοειδών στο σώμα, αλλά η δράση τους είναι ασθενέστερη από τις συνήθεις ναρκωτικές ουσίες που αποτελούν παράγοντες εξάρτησης (πχ ηρωίνη, μορφίνη). Συντελούν έτσι σε ομαλή απεξάρτηση, παρακάμπτοντας πολλές από τις ανεπιθύμητες ενέργειες του συνδρόμου στέρησης.

Η ναλτρεξόνη είναι ένα άλλο φάρμακο που χρησιμοποιείται στην κλινική πράξη για την αντιμετώπιση της υπερδοσολογίας από οπιοειδή. Είναι ανταγωνιστής στους υποδοχείς των οπιοειδών, που σημαίνει ότι εκτοπίζει άμεσα τα οπιοειδή που έχουν δεσμευτεί σε υποδοχείς και αναστέλλει όλες τις δράσεις τους. Χρησιμοποιείται ως αντίδοτο και έχει σώσει πολλές ζωές χρηστών.

 

Όμως, τα φάρμακα δεν είναι πανάκεια. Οι άνθρωποι που βιώνουν τον εθισμό, παλεύουν συνήθως και με ψυχικά προβλήματα. Τα καλύτερα αποτελέσματα προκύπτουν από το συνδυασμό φαρμάκων με κάποιο είδος συμπεριφορικής προσέγγισης όπως η ψυχοθεραπεία. Είναι σημαντικό τέλος να θυμόμαστε πόσο πολυπαραγοντική είναι η κρίση των οπιοειδών και να να στηρίξουμε κοινωνικά τόσο τους τωρινούς χρήστες όσο και τα άτομα που έχουν απεξαρτηθεί και προσπαθούν να ορθοποδήσουν.  Αν εσύ ή κάποιο άτομο που γνωρίζεις παλεύει με την εξάρτηση και τον εθισμό μπορείς να απευθυνθείς σε κάποιες τηλεφωνικές γραμμές βοήθειας:

  • 1031 (Ο.ΚΑ.ΝΑ.)
  • 1145 (ΚΕ.Θ.Ε.Α.)

 

Πηγές: Hopkins medicine, Pubmed, History channel